دردکشان

عارضم كه اين رندِ عالمسوز پيشه از حوالي هجده‌سالگي به بعد ايمانم را به چند جلد كتاب فروختم. غالبن خودم را لاادر مي‌خواندم و راستش در مقاطعي و محافلي دم از الحاد مي‌زدم. الان كه از گذشته خويش به طور كل شرمسارم و از خيلي از كرده‌ها و گفته‌هاي خويش تبراء مي‌جويم، قضيه كمي پيچيده شده. هنوز وقتي در ساحت آن عقل جزمي مي‌نشينم مجبورم به لاادري‌گري خويش اعتراف كنم اما گاهي كه حالتي مي‌رود، دور از چشم آن عقل بد انديش، وضويي مي‌سازيم، دوگانه‌اي مي‌گذاريم. گاهي كه نيازي مي‌آيد، نازي مي‌كشيم.

اين كه مي‌گويم ربطي به مذهب ندارد كه به نظر من مذهب مساله‌اي جغرافيايي و هويتي است. چيزي مثل زبان است و صد البته فرع است به ايمان به واحد متعال يا توحيد. ولي نمي‌توانم اين نكته را هم منكر شوم كه خيلي از مواقع اين مصداق قادر متعال. اين منادي، اين مبشر خدا و شكل ندا و بشارتش خيلي تاثير مي‌گذارد بر پذيرش توحيد. مي‌دانم قرائت رسمي خيلي جاها خداي دژمي تصوير كرده برايمان بس خشم پيشه. اما مي‌خواهم تصوير ديگري از خدا را امروز ببينيم. تصويري از خداي كه اگر از دست اين قرائت رسمي فرار كنيم و كمي ( خيلي كم ) ادبيات هزار ساله‌مان، اين جلوه‌ي فوق زيباي فرهنگ ايراني را بكاويم؛ زياد با آن روبرو مي‌شويم.

بياييد ببينيم خداي اباسعيد، از زبان خوش نواده‌اش، چگونه خدايي است. الغرض؛ شيخ ما با علويي سيدحمزه نام دوستي داشته و هر وقت از مهنه به طوس مي‌آمده دعوت سيدحمزه را كه شكر خدا محتشم و مالدار بوده، قبول مي‌كرده و به سرايش مي‌آمده. يكبار شيخ به طوس مي‌آيد و سراغ سيدحمزه را مي‌گيريد و مي‌گويند " شيخ او را نتواند ديد كه مدت چهل شبانروز است كه او به فساد مشغول است و صبوح بر صبوح دارد و غلامان و كنيزان را خمر داده است و همه را برهنه كرده و مست بهم در نشانده." حالا تصور كنيد كه شيخ ما نبود و شيخ آنها اينجا بود. چه مي‌كرد؟ چه مي‌گفت؟ لازم به ذكر است كه شيخ ما هم به قدر كافي قرآن خوانده و استماع حديث داشته. چله‌ها نشسته و ذكرها گفته. اما شيخ ما مي‌گويد " عجب! بر چنان درگاهي گناه كم از اين نبايد."

ديگر جاي، روزي شيخ ما مشغول قرآن خواندن بود منتها آيات رحمت را مي‌خواند و آيات عذاب را ناخوانده، رد مي‌كرد. بالاخره صداي كسي در مي‌آيد كه "اي شيخ! اين چنين نظم قرآن مي‌بشود." شيخ ما مي‌گويد"آنِ ما همه بشارت و مغفرت آمده است به چه خواهيم عيب كردن!"

اسرارالتوحيد و گذشته از آن بخش اعظم ادبيات فارسي، آثار عطار، سنايي، مولانا، حافظ و ... كه متاثر از اين تلقي خاص و ايراني از عرفان نگاشته شده‌اند؛ جلوه‌گاه زيباي اينچنين خدايي هستند.

خداي شيخ آنها را فراموش كنيد. استدلال‌ها را فراموش كنيد. انصاف بورزيد. خداي شيخ ما، قَدَّسَ اللّهُ روحَهُ العَزيز، پرستيدن دارد. ناز كشيدن دارد. دوگانه گذاردن دارد.

عارضم كه در بين نويسندگان امريكاي لاتين كه من مي‌شناسم. يوسا را كمتر از همه دوست دارم. شايد دليلش اين باشد كه امريكاي لاتين آنقدر نويسنده‌ي محشر دارد كه در بين‌شان نوشته‌هاي يوسا، كه انصافن بد هم نمي‌نويسد، كم رنگ مي‌شود. به هر ترتيب به استثناي چند داستان كوتاه، بعد از " گفتگو در كاتدرال"؛ " سور بز" دومين رمان از اوست كه مشغول خواندنش هستم. حالا، نيمه شب در اثناي سور بز خواني جمله‌اي را ديدم كه ته دلم را قلقلكي وحشيانه داد. از آن قلقلك‌ها كه به خون مي‌افتد. بگذاريد اين جمله‌ي بسيار ساده را كه براي نوشتنش نبوغ خارق‌العاده‌اي هم بكار نرفته بياورم.

" يعني مي‌شد كه جمهوري دومينيكن بالاخره يك كشور عادي بشود، مملكتي با مطبوعات آزاد، حكومت منتخب مردم، و دستگاه عدالتي كه واقعاً لايق اين اسم باشد؟"

حالا يك عده بيايند بگويند ادبيات يعني متن. متن و فقط متن.

اين ديگر نهايتش است. آدم خيلي بايد ... باشد تا اشكي نريزد، درنگي نكند عميق.

من نمي‌گويم. مي‌دانم كه تاريخ روزي اثبات خواهد كرد كه شريف‌ترين سياست‌ورزان اين ديار ملي‌-مذهبي ها بودند. روزي شايد كه فرزندان فرزندان فرزندان ما بر سرنوشت ما بگريند كه سياه‌ترين روزهاي اين ملك را زيستيم.

آی ای اشباح!

همه‌ی تان را می‌بینم.

نه نفرت دارم. نه وحشت و نه شوق.

حیرت دارم. حیرت.

يلدا كه مي‌شود، به ياد پدرم مي‌افتم. يادش به خير. جشن‌هاي ايراني را بسيار محترم مي‌شمرد، مخصوصن يلدا را. اصرار عجيبي داشت در فراهم آوردن سوروسات يلدا و شعر خواني و فال حافظ و ...

سه سال قبل از مرگش بود فكر كنم. فالي به حافظ زد بدين ترتيب كه غزلي درآمد و سهم هر يك از حاضرين به ترتيب بيتي از همان غزل بود. فال من اين بود كه:

دور گردون گر دو روزي بر مراد ما نرفت،

دائمن يكسان نباشد حال دوران، غم مخور.

يلداي امسال گجسته شبي است آبستن هراس‌هاي فراوان و اميدهاي فراوان‌تر. اميدوارم كه تقديرمان روزي خجسته باشد.

امسال همراه با ياد پدر يلدا را رعايت كردم. آجيل، هندوانه، انار، شاهنامه خواني و فال حافظ. جناب خواجه‌ي شيراز؛ الوعده وفا!

مدت‌ها بود كه سكوت پيشه كرده بودم.